SADRZAJ

IDEOLOGIJA VELIKE SRBIJE

Nasa prva tema je naslovljena Ideologija Velike Srbije, a bavit ce se time od kada datira i sto je kao takva na ovim prostorima prouzrocila.

Nastojat cu ukratko iznijeti bitne konture te ideologije s osvrtom na nekoliko kljucnih osoba i djela iz srpske povijesti, koje su bile njeni tvorci.

ILIJA GARASANIN (1812.-1874.)

Ilija Garasanin jedan je od najaktivnijih srpskih politicara proslog stoljeca. Suvremenik je Ljudevita Gaja u Hrvatskoj. Bio je ministar u vise ministarstava dinastije Obrenovica i dinastije Karadjordjevica, pa vec ta cinjenica pokazuje njegovu politicku snalazljivost. Glasovit je postao po svom "Nacertaniju" koje je nastalo 1844. godine, ali je objavljeno mnogo kasnije. U svom "Nacertaniju" on je napravio plan za stvaranje Velike Srbije u koju bi ukljucio, ne samo one zemlje koje su nekada pripadale Srbiji, nego i one za koje je Garasanin smatrao da trebaju pripasti Srbiji. Za ostvarenje tih planova Garasanin je znao da Srbija treba pomoc susjednih zemalja pa je pri tome racunao da ce zemlje Balkana biti oslabljene rusenjem Turskog Imperija, sto ce omoguciti Srbiji da se lakse "docepa” odredjenih teritorija.

U tom "Nacertaniju" on kaze: "Srpska drzava koja je vec srecno pocela, no koja se rasprostirati i ojacati mora, ima svoj osnov i temelj tvrdi u carstvu srpskom 13-ga i 14-ga stoljetija i u bogatoj i slavnoj srpskoj istoriji. Po istoriji ovoj zna se da su srpski carevi poceli bili grckom carstvu mah otimati i skoro bi mu konac ucinili te bi tako na mesto propadseg istocno-rimskog carstva srbsko-slavensko carstvo postavili i ovo naknadili. Car Dusan silni primio je vec grb carstva grckog. Dolazak Turaka prekinuo je ovu promenu i preprecio je ovaj posao za dugo vreme, no sad, posto je sila turska slomljena i unistena tako reci, treba da pocne isti onaj duh dejstvovati, prava svoja na novo traziti, i prekinuti posao na novo nastaviti.

Ovaj temelj i ove osnove zidanja carstva srbskog valja dakle sad od razvalina i nasutina sve vecma cistiti i osloboditi, na vidik izneti, i tako na ovako tverdom i stalnom istoriceskom fundamentu novo zidanje opet preduzeti i nastaviti."

"Srbi su se medju svima Slavenima u Turskoj prvi sobstvenim sredstvima i snagom za svoju slobodu borili; sljedovatelno oni imaju prvi i puno pravo k tome da ovaj posao i dalje upravljaju. Vec sada na mnogim mestima i u nekim kabinetima predvide i slute to: da Srbima velika buducnost predstoji i to je ono sto je pozornost cele Evrope na Srbiju navuklo. Kada mi ne bi dalje mislili nego samo na knjazevstvo kao sto je sad, i kad ne bi u ovom knjazevstvu klica buduceg srpskog carstva lezala, onda ne bi se sve vise i duze sa Srbijom zanimao nego sto je sa Moldavskim i Vlaskim knjazevstvima cinio, u kojima nema samostalno nacelo zivota i koji se dakle samo kao privjesci Rusije smatraju.

Nova srbska drzava na jugu podavala bi Evropi sve garancije da ce ona biti vrsna i krjepka drzava i koja ce se moci medju Austrijom i Rusijom odrzati."

"... kao najglavniji i osnovni zakon drzavni mora se predstaviti i utvrditi u tome, da knjazevsko dostojinstvo mora biti nasledstveno. Bez ovoga nacela, koje sacinjava jedinstvo u najvisem drzavnom dostojinstvu ne moze se stalan i postojani drzavni sojuz medju Srbijom i ostalima susedima Srbima ni pomisliti."

"Ujedno nuzno je i to, da se ne samo svi osnovni zakoni, ustav i sva ustrojenija glavna knjazevstva Srbije u Bosnu i Hercegovinu medju narodom rasprostranjavaju, nego jos i to da se za vremena nekoliko mladih Bosnjaka u srpsku sluzbu drzavnu prima da bi se ovi prakticno u politiceskoj i financijalnoj struci pravlenija, u pravosudiju i javnom nastavleniju obucavali i za takove cinovnike pripravljali koji bi ono sto su u Srbiji naucili posle u svom otecestvu u djelo privesti mogli."

Dakle, oni su na svaki nacin nastojali da odredjeni broj ljudi iz Bosne skoluju administraciji kako bi se, kad ih kasnije budu slali natrag, time vrsilo posrbljavanje Bosne.

"Da bi se narod katoliceskog ispovedanija od Austrije i njenog upliva odvracali i Srbiji vecma priljubili nuzno je na to osobito vnimanije obracati. Ovo bi se najbolje postici moglo posredsvom fratera ovdasnjih, izmedju kojih najglavnije trebalo bi za ideju sojedinjenja Bosne sa Srbijom zadobiti."

Radilo se na tome da se za tu ideju pridobiju franjevci koji su uvijek bili popularni i imali podrsku naroda u BiH. Stoga Garasanin predlaze da se u tu svrhu tiskaju i odredjene vjerske knjige na srpskom jeziku, koje bi se onda trebale koristiti pri vjerskim obredima u Bosni. To su bile Garasaninove ideje koje je drzavna administracija tadasnje srpske drzave provodila u djelo.

VUK STEFANOVIC KARADZIC (1787.-1864.)

Vuk Stefanovic Karadzic bio je jezikoslovac i pisac koji je putovao po Balkanu proucavajuci i prikupljajuci narodne pjesme. Pisao je mnogo o lingvistickim temama i problemima i objavio gramatiku i rjecnik onog sto je on smatrao srpskim jezikom. Srbi ga smatraju osnivacem srpske jezicne reforme te srpske kulture uopce.

Jedna od glavnih niti njegovih razmisljanja jest ideja da su svi oni koji govore stokavski Srbi (iako i Hrvati dobrim dijelom govore tim dijalektom). Takva su Karadziceva razmisljanja veoma cesto vidljiva u njegovim spisima i ona su utjecala na srpske odnose prema drugim balkanskim narodima. Karadzicev clanak "Srbi svi i svuda" prvi je put objavljen u "Korabljici za historiju, jezik i kulturu Srba sva tri zakona", godine 1849. Taj je rad tipican za Vukove poglede na jezik i etnicku pripadnost srpskih susjeda. On je takodjer pokusavao nijekati postojanje znacajnog broja Hrvata, iskrivljujuci tako povijesne cinjenice i jezicne datosti da bi opravdao svoje teorije.

Dok Garasanin u svom "Nacertaniju" iz 1844. godine iznosi ideje kako da se druge narode posrbi, Vuk Stefanovic Karadzic je vec 1836. godine sve susjedne narode uvrstio u Srbe. To se zakljucuje iz ovog njegovog teksta, pripominjem, napisanog 1836. godine:

"Zaista se zna da Srbi sad zive u danasnjoj Srbiji (izmedju Drine i Timoka, i izmedju Dunava i Stare planine), u Metohiji (od Kosova preko Stare planine, gdje je Dusanova stolica Prizren, srpska patrijarsija Pec, i manastir Decani), u Bosni, u Hercegovini, u Zeti, u Crnoj Gori, u Banatu, u Backoj, u Srijemu, u desnom Podunavlju od vise Osijeka do Sentandrije, u Slavoniji, u Hrvatskoj (i Turskoj i Austrijskoj krajini), u Dalmaciji, i u svemu Adrijatickom primorju gotovo od Trsta do Bojane. Zato u pocetku rekoh zaista se zna, jer se upravo jos ne zna dokle Srba ima u Arnautskoj i u Macedoniji. Ja sam se na Cetinju (u Crnoj Gori) razgovarao s dvojicom ljudi iz Dibre, koji su mi kazivali da onamo ima mnogo srpskijeh sela, po kojima se govori srpski onako kao i oni sto su govorili, tj. izmedju srpskoga i bugarskoga, ali opet blize k srpskome nego k pravome bugarskome.

U pomenutijem ovdje mjestima bice najmanje oko pet miliona dusa naroda koji govori jednijem jezikom, ali se po zakonu (religiji) dijele na troje: moze se otprilike uzeti da ih oko tri miliona ima zakona grckoga, i to: jedan milion u cijeloj Srbiji (s Metohijom), jedan milion u austrijskijem drzavama (u Banatu, u Backoj, u Srijemu, u desnom Podunavlju, u Slavoniji, Hrvatskoj, Dalmaciji i Boci), a jedan milion u Bosni, Hercegovini, Zeti i Crnoj Gori; od ostala dva miliona moze biti da bi se moglo uzeti da su dvije trecine zakona turskoga (u Bosni, Hercegovini, Zeti itd.), a jedna trecina rimskoga (u austrijskim drzavama i u Bosni, Hercegovini i nahiji barskoj). Samo prva tri miliona zovu se Srbi ili Srblji, a ostali ovoga imena nece da prime, nego oni zakona turskoga misle da su pravi Turci, i tako se zovu, premda ni od stotine jedan ne zna turski, a oni zakona rimskoga sami sebe ili zovu po mjestima u kojima zive npr. Slavonci, Bosanci (ili Bosnjaci), Dalmatinci, Dubrovcani itd., ili kao sto osobito cine knjizevnici, starinskijem ali bog zna cijim imenom; Iliri ili Ilirci; oni pak prvi zovu ih u Backoj Bunjevcima, u Srijemu, u Slavoniji i u Hrvatskoj Sokcima, a oko Dubrovnika i po Boci Latinima. Bunjevci moze biti da se zovu od Hercegovacke rijeke Bune, od koje su se, kao sto se pripovijeda, negda amo doselili..."

"Svi pametni ljudi i od grckijeh i od rimskijeh Srba priznaju da su jedan narod trude se da bi mrzost zbog zakona ili sasvijem iskorijenili ili barem umalili sto se vise moze, samo je onima rimskoga zakona jos tesko Srbima nazvati se, ali ce se po svoj prilici i tome malo-pomalo naviknuti; jer ako nece da su Srbi, oni nemaju nikakvoga narodnoga imena. Da reku da su jedni Slavonci, drugi Dalmatinci, treci Dubrovcani, to su sve imena od mjesta u kojima zive i ne pokazuju nikakvoga naroda. Da reku da su Slaveni, to su i Rusi i Poljaci i Cesi i svi ostali slavenski narodi. Da reku da su Hrvati, ja bih rekao da ovo ime po pravdi pripada najprije samo cakavcima, koji su po svoj prilici ostaci Porfirogenitovijeh Hrvata i kojijeh se jezik malo razlikuje od srpskoga, ali je opet blizi srpskome nego i jednome slavenskome narjecju; a po tome danasnjijem Hrvatima u zagrepskoj, varazdinskoj i krizavackoj varmedji, kojijeh se domovina prozvala Hrvatskom poslije muhackoga boja, koji je bio godine 1526. (a donde se zvala gornja Slavonija), i kojijeh je jezik kao prijelaz iz kranjskoga u srpski; ali ne znam kako bi se tijem imenom mogla nazvati ona braca nasa zakona rimskoga koja zive npr. u Banatu, ili u Backoj, ili u Srijemu i Slavoniji, ili u Bosni i Hercegovini, ili u Dubrovniku, i govore istijem jezikom kao i Srbi."

Dakle, to su ideje koje su izrazene kod Vuka Stefanovica Karadzica.

NIKOLA STOJANOVIC (1880.-1964.)

Pravnik i politicar Nikola Stojanovic rodjen je u Mostaru. Prije I. svjetskog rata bio je istaknuti protivnik Austro-Ugarske Monarhije i osnivac oporbenih novina "Narod". U vrijeme I. svjetskog rata bio je clan Jugoslavenskog odbora koji je radio na ujedinjenju Juznih Slavena. Smatrali su ga strucnjakom za BiH, te je bio savjetnik za tu regiju na mirovnoj konferenciji 1918./19. Napisao je clanak koji je prvobitno objavljen u "Srbobranu" (srpskom casopisu koji je izlazio u Zagrebu) u broju 168/169 iz godine 1902. Clanak nosi naslov "Do istrage nase ili vase”, u kojem on sudi o Srbima i Hrvatima kao da se, zapravo, radi o samo dvije razlicite stranke, da se tu uopce ne radi o razlicitim narodima od kojih jedan treba pobijediti, ali s tim da drugu stranu (zapravo Hrvatsku) treba eliminirati. On kaze ovako:

"... Srbi i Hrvati su, po misljenju nekih, dva plemena istoga naroda; po misljenju drugih, dva posebna naroda (narodnosti); po misljenju trecih, jedan narod, jedno pleme."

"Pleme nastaje u vremenu pre ustanovljenja drzave, a narod nastaje u drzavi inicijativom jednog plemena. Ta se uloga pripisuje u nasoj istoriji plemenu kojim je upravljao Stevan Nemanja, ali i iza toga imamo i suvise primera koji pokazuju da srpske velmoze nisu htele ili nisu mogle shvatiti zajednicu interesa svih krajeva, bez koje nema govora o trajnom politickom jedinstvu. Politicki je Srbe ujedinila zajednicka odbrana na Kosovu i kasnije zajednicka sudbina robovanja jednoj istoj vlasti. Kulturno jedinstvo, kome je udario temelj Sv. Sava, ogledalo se najbolje u toj velicanstvenoj odbrani i u kasnijem stapanju srpske aristokracije sa demokracijom u jednu nerazdeljivu, divnu sastavinu - demokraciju s aristokratskim ponosom. U tom i lezi vaznost kosovskog boja, u tom smislu sprski poraz na Kosovu znaci jednu veliku pobedu."

Cinjenica je da su Srbi u povijesti mnoge poraze pretvarali u pobjedu. On dalje kaze: "Hrvati niti imaju posebnog jezika, ni zajednice obicaja, ni cvrstog jedinstva zivota, ni, sto je glavno, svesti o medjusobnoj pripadnosti, i stoga ne mogu biti posebna narodnost."

"Hrvati dakle nisu ni pleme ni posebna narodnost. Oni se nalaze na prelazu iz plemena u narodnot, ali bez nade da ce sacinjavati ikada posebnu narodnost."

"Njihovo lutanje u 19. veku od Gajeva Ilirstva do Strosmajerova Jugoslavenstva i Starceviceva Hrvatstva najbolje dokazuje. Njihovi glavni ljudi, koji su hteli prema potrebi tudje politike stvoriti te razne narodnosti, zaboravili su da se nacije kao proizvod istorijskog razvitka ne stvaraju preko noc, i da se raznim mitovima (njihov tvorac Tadija Smiciklas, hrvatski Panta Sreckovic, predsednik je Jugoslavenske Akademije) ne moze izbiti srpski ponos na proslost, izrazen u narodnim pesmama, i zameniti ponosom na sjajnu hrvatsku proslost."

"Hrvati obicno isticu neku kulturnu nadmocnost nad Srbima. Oni koji nemaju nikakvih specijalno svojih pogleda na svet (u veri, obicajima, vaspitanju itd.), nikakve nacionalne umetnosti ni knjizevnosti, usudjuju se govoriti o hrvatskoj kulturi."

"Hrvati, dakle nisu i ne mogu biti posebna narodnost, ali su na putu da postanu srpska narodnost. Uzimanjem srpskog za svoj knjizevni jezik, ucinili su najvazniji korak sjedinjenju."

"Proces pretapanja niko ne moze zaustaviti, jer se tu sastaje masa sa istojezicnom masom, isto kao sto se ne da otkloniti nikakvim deklamacijama o slozi borba izmedju inteligencija i srednjih staleza; jer su Srbi i Hrvati u danasnjem izdanju - dve politicke stranke.

Borba koja se po svemu svetu vodi izmedju liberalizma i ultramontanskog kozmopolitizma olicena je kod nas u borbi Srba i Hrvata. Opreka izmedju istorijskog drzavnog prava, koje sluzi kao podloga programima svih hrvatskih stranaka, od kojih nema ni jedne liberalne (sigurno jedinstveno u Evropi), i prirodnog prava izlozenog u srpskoj narodnoj misli, kao podlozi programima srpskih stranaka, od kojih nema ni jednog klerikalno-konterzvativnog, najbolje to pokazuje.”

"Ponosni Dubrovcani su se odlucili za Srpstvo, premda su se ostali dalmatinski gradovi, koji su stajali pod uticajem iste talijanske kulture, odlucili za Hrvatstvo. Dubrovnik je bio slobodna republika, a ostali gradovi podanici republike Sv. Marka. Slobodni ljudi odlucili se za slobodno i napredno Srpstvo, tudji podanici za tudjinima usluzno i nazadno Hrvatstvo.

To je, mislimo, najbolji dokaz, da nas dele samo pojmovi o slobodi, da smo dve politicke partije.

U borbi tih stranaka ne moze biti govora o slogi jer su nacela njihova iz osnova protivna, i jer su Hrvati tudjinska avangarda, a Srbi predstavnici principa Balkan - balkanskim narodima.

Na temelju toga principa Srbi se mogu i moraju sloziti sa ostalim balkanskim narodima, ostavljajuci za kasnije doba resenje unutarnjih balkanskih pitanja. Hrvati su, kao predstavnici tudjih osvajackih prohteva, od toga potpuno iskljuceni, ne kao narod radi svojih osobina, nego kao narod, koji je dopustio da ga predstavljaju i njegovom sudbinom upravljaju nekolike klike, za koje je i suvise ocito da sluze tudjim interesima

Ta se borba mora voditi do istrage nase ili vase. Jedna stranka mora podleci. Da li ce to biti Hrvati, garantuje nam njihova manjina, geografski polozaj, okolnost, sto zive svuda pomesani sa Srbima, i proces opste evolucije, po kome ideja Srpstva znaci napredak.

Obrazovanjem mase narodne, spojene sa njenim ucestvovanjem u politici, moraju pasti i nazadne klerikalne ideje. Propast klerikalizma u nasem narodu znaci propast Hrvatstva."

JOVAN CVIJIC (1865.-1927.)

Istaknutog ideologa velikosrpske ideje imamo u Jovanu Cvijicu koji se smatra osnivacem moderne zemljopisne znanosti u Srbiji. Istrazivao je i mnogo pisao na temu zemljopisa Balkana. Posjedovao je veliko znanje ne samo o zemljopisu Srbije i okolnih regija, vec takodjer i o povijesti i aktualnim zbivanjima u tim podrucjima.

Zanimalo ga je takodjer politicko napredovanje Srbije i zbog toga je cesto gubio svoju znanstvenu objektivnost kada je pisao o Srbiji ili o Balkalnu u zemljopisnom kontekstu. Velik dio njegova rada koristi se kao "znanstveno opravdanje" velikosrpskoj politici.

Predocit cu izjave iz raznih Cvijicevih clanaka i publikacija u kojima on jasno pokazuje svoju sklonost ka Velikoj Srbiji u kontekstu akademsko-znanstvenog poimanja. Sve izjave reflektiraju obrazlozenja aktualnih velikosrpskih ideologa, a moze se vidjeti da se Cvijicev rad, s obzirom da je bio poznati geograf, koristi kao "znanstveni dokaz” njihovim teritorijalnim zahtjevima.

Citiram njegove izjave:

"Srbi zive i izvan tadasnjih granica Srbije." I nastavlja: "Svet treba da zna i da se uveri, da Srbija moze da operise s mnogo vecom celinom, no sto je njena teritorija. od Srbije mogu da podju najvece teritorijalne transformacije. Ne treba prezati od toga da se taj strah ulije u svet, ako je korisno za nase nacionalne interese."

"Srpski se problem mora resiti silom. Obje srpske drzavice moraju se poglavito vojno i prosvetno najzivlje spremati, odrzavati nacionalnu energiju u zavojevanim delovima srpska naroda i prvu, iole povoljnu, priliku upotrebiti da raspravljaju srpskom pitanje s Austro-Ugarskom.”

"Izvan moravsko-vardarske depresije nema u zapadnoj polovini Poluostrva (Balkanskog, nap. S.Z.) teritorije zgodne za formiranje trajne drzave, koja bi mogla ziveti ekonomskim i politickim zivotom." Potom kaze: "Ekonomski i trgovacki interesi izvesnih dinarskih oblasti (tu se poimenicno navode Bosna i Hercegovina, Dalmacija i 'dinarska' Hrvatska, nap. S.Z.) i sada idu prema moravsko-vardarskoj depresiji; ti krajevi ne mogu dobiti zivota i znacaja osim ako se prikljuce moravsko-vardarskoj drzavi..."

"... opste poznato je da su Bosna i Hercegovina oblasti ciste srpske rase..."

"... kao neosporan minimum principa nacionalnosti mora vredeti to da se ne sme dati tudjinu, stranoj drzavi, centralna oblast i jezgro jednoga naroda, jer to znace Bosna i Hercegovina za srpski narod."

"...Srbija mora zbog svoje ekonomske samostalnosti dobiti pristup na Jadransko More i jedan deo arbanaske obale: bilo zauzimanjem teritorija bilo dobijanjem ekonomskih i komunikacionih prava na tu oblast. To znaci, dakle, zauzimanje istina jedne etnografski strane oblasti, ali takve koja se mora zauzeti zbog osobito vaznih privrednih interesa, upravo zbog zivotne potrebe. Takvo zauzimanje bi se mozda moglo nazvati antietnografskom nuznoscu i u takvom obliku ono nije ni protiv principa narodnosti. U ovom slucaju je to i vise opravdano sto su Arbanasi severne Arbanije proizasli iz amalgamiranja Arbanasa i Srba."

Evo sto Cvijic kaze za Dubrovnik i Dubrovcane:

"Izgleda da su se Sloveni, doseljeni krajem 6 i u 7 veku, bili u pocetku naselili na strmim stranama iznad mesta na kome je danas varos, po stranama koje su bile pokrivene hrastovom sumom, dusbravom. Otuda je poreklo srpskom imenu grada."

To je, dakle, podrijetlo srpskog imena za grad Dubrovnik, koje je zamijenilo prijasnje grcko-romaneskno ime (Ragusa).

VASA CUBRILOVIC (1897.-xxx)

Vasa Cubrilovic napisao je memorandum za Stojadinovicevu vladu kome predlaze putove u rjesavanju albanskog problema. Rodjen je u Bosanskom Grahovu i bio je jedan od najmladjih sudionika u atentatu na Franju Ferdinanda u Sarajevu. Bio je povjesnicar i clan Srpske akademije nauka. U svom memorandumu za posrbljavanje Kosova kritizira kolonizaciju toga prostora poslije Prvog svjetskog rata kada su naseljavani pripadnici bivse srpske vojske kako bi se iseljavalo albansko pucanstvo. Stoga u svojemu memorandumu, upucenom 7. ozujka 1937. godine, vladi Milana Stojadinovica, predlaze metode fizickog izgona albanskog pucanstva koje s Kosova u Albaniju. To je zapravo jedno planirano i dobro razradjeno etnicko ciscenje.

Pogledajmo kako je to zamislio Vasa Cubrilovic:

"Problem Arnauta u nasem nacionalnom i drzavnom zivotu nije postao juce. On je igrao veliku ulogu u nasem srednjevekovnom zivotu, ali od sudbonosne vaznosti postao je od konca 17 veka, kada se srpske mase iseljavaju prema severu iz nekadasnjih starih ratnih zemalja, a na njihova mesta dolaze albanski brdjani. Oni se postepeno spustaju sa svojih planina u plodne kotline Metohije i Kosova i nadiruci prema severu sire se u pravcu Zapadne i Juzne Morave; preko Sar planine spustaju se prema Pologu, a odatle prema Vardaru. Do 19 veka stvorio se na taj nacin albanski trougao, klin, koji se, oslanjajuci se na osnovicu Dobar-Rogozna na svoje etnicko zaledje duboko zabio u nase zemlje, dopro do Nisa i razdvojio nase stare raske zemlje od Makedonije i doline Vardara...

Ovaj albanski klin pocela je Srbija kresati jos u prvom ustanku, isterujuci najsevernija naselja albanska jos od Jagodine."

"Ostali deo albanskog trougla imala je duznost da razbije nasa danasnja drzava od 1918. godine na ovamo. Ona to nije uradila. Ima vise razloga za to, a mi cemo ovde navesti samo nekoje vaznije:

1) Osnovna pogreska nasih odgovornih cinilaca iz toga doba bila je ta, sto su na nemirnom i krvavom Balkanu hteli da, zaboravljajuci gde su, primene zapadne metode pri resavanju velikih etnickih problema. Turska je donela na Balkan obicaj, uzet iz Serijata, da se dobijanjem bitke, i osvajanjem jedne zemlje dobija pravo nad zivotom i imanjem osvojenih podanika. Od njih su i hriscani Balkana naucili da se dobija i gubi na macu ne samo vlast i gospostvo, nego i kuca i imanje. Ovo shvatanje o privatnopravnim odnosima na Balkanu, moglo se samo donekle ublaziti zakonima, uredbama i medjunarodnim ugovorima stvaranim pod pritiskom Evrope, ali i ono je ipak sve do danas bilo glavna poluga i Turske i balkanskih drzava sve do nasih dana. Ne moramo ici u daleku proslost. Pomenucemo samo slucaje iz skorih dana: iseljavanje Grka iz Male Azije u Grcku, i Turaka iz Grcke u Malu Aziju; najnovije iseljavanje Turaka iz Bugarske i Rumunije u Tursku. Dok su sve balkanske drzave, od 1912 godine na ovamo ili resile ili su na putu da rese pitanje nacionalnih manjina njihovim iseljavanjem, mi smo se zadrzali na spornim i pipavim metodama postepene kolonizacije. Njeni su rezultati bili negativni... Kad se ima u vidu sirovost, jako razmnozavanje Arnauta i sve tezi uslovi za kolonizaciju po starim metodama, ovaj ce nesrazmer, tokom vremena, postajati sve veci, i naposletku dovesti u pitanje i ono malo uspeha kolonizacionog sto smo ga postigli od 1918 godine do danas."

"4) Besumnje da je najglavniji uzrok neuspeha nase kolonizacije u tim predelima bio sto su najbolje zemlje ostale u rukama Arnauta. Jedini moguci nacin naseljavanja naseg elementa u masama u te predele bio je oduzimanje zemalja Arnautima. Posle rata to se lako moglo proterivanjem jednog dela Albanaca u Albaniju za vreme pobuna i kecacke akcije, neozakonjivanjem njihovih uzurpacija i otkupljivanjem begluka. Ponovo moramo da se vratimo ovde na strahovitu pogresku naseg posleratnog pravnog shvatanja o zemljisnom posedu. Mesto da smo iskoristili shvatanje i samih Arnauta o njihovim uzurpacijama zemljista, retko ko je od njih imao i tursku tapiju, i to samo na kupljena imanja - mi smo, na nasu veliku nacionalnu i drzavnu stetu ne samo ozakonjavali sve te uzurpacije nego, sto je jos gore, privikavali Arnaute na zapadnoevropske pojmove o privatnom posedu. Oni ga, pre toga vremena, nisu ni imali. Tako smo im mi sami dali u ruke oruzje kojim ce se braniti, drzati najbolje zemlje, i onemogucavati nacionalizaciju za nas jednog od najvaznijih predela."

"Onaj albanski blok oko Sare planine od ogromnog je znacaja i nacionalno-drzavnog i strategiskog za nasu drzavu. Vec smo pomenuli nacin njegovog postanka i njegovu vaznost za cvrsto vezivanje predela oko doline Vardara sa nasim starim zemljama. Najveca snaga srpske ekspanzije od pocetka stvaranja prve srpske drzave pa na ovamo, jos od 9 veka, lezala je uvek u kontinuitetu te ekspanzije i starih raskih zemalja u svim pravcima pa i prema jugu... Osigurati se moze u XX veku samo ona zemlja, koja je naseljena svojim vlastitim narodom; zato je imperativna duznost svih nas da tako vazne strategijske polozaje ne pustimo da u rukama drzi nama neprijateljski i strani elemenat. To tim pre sto taj element ima oslonca na srodnu nacionalnu drzavu. Ona je za danas jos nemocna, ali i kao takova postala je baza italijanskog imperijalizma, preko koje on misli da nadire u srce nase Drzave. Protiv toga nadiranja, najsigurnije sredstvo je vlastiti element, koji ce hteti i umeti da brani svoje imanje i svoju drzavu.

Zatim, sem toga bloka od 18 srezova, Arnauti i ostale nacionalne manjine u Juznim krajevima zive rastrkano, pa nisu tako opasni za nas nacionalni drzavni zivot. Nacionalizovati predele oko Sare planine znaci i za uvek ubiti svaku iredentu i za uvek osigurati drzavinu tih zemalja."

"Arnaute je nemoguce suzbiti samo postupnom kolonizacijom; to je jedini narod koji je uspeo posljednjih hiljadu godina ne samo da se odrzi prema jezgru nase drzave, Raskoj i Zeti, nego i da na nasu stetu potisne nase etnicke granice prema Severu i Istoku. Dok se nasa etnicka granica poslednjih hiljadu godina pomerala na Severu do Subotice, na severo-zapadu do Kupe, Arnauti su nas potisnuli iz doline Skadra, nekadasnje Bodinove prestolnice iz Metohije i sa Kosova. Jedini nacin i jedino srestvo to je brutalna sila jedne organizovane drzavne vlasti, u cemu smo mi uvek bili iznad njih. Da od 1912. godine na ovamo nismo imali uspeha u borbi sa njima, krivica je do nas, jer tu vlast nismo kako treba iskoristili. O nekom njihovom nacionalizovanju u nasu korist ne moze biti ni govora. Protivno tome, u osloncu na Albaniju budi se njihova nacionalna svest, i ne rascistimo li stvari na vreme, za 20-30 godina imacemo jednu strahovitu iredentu ciji se tragovi vec opazaju a koja ce neminovno u pitanje dovesti sve nase posede na Jugu."

"Vec smo rekli da je za nas efikasno iseljavanje Arnauta iz njihovog trougla samo u masi. A da dodje do masovnog iseljavanja, prvi uslov jeste stvaranje podesne psihoze. Ona se moze stvoriti na vise nacina.

Poznato je da muslimanske mase u opste vrlo lako podlezu uticaju, narocito verskom, da su lakoverne, cak i fanaticne. Zato je potrebno prvenstveno, za iseljavanje medju Arnautima pridobiti njihovo svestenstvo i prve ljude od uticaja, ili novcem ili pretnjama. Treba, sto pre naci agitatore, koji ce agitovati za iseljavanje narocito ako bi nam htela sama Turska da dade."

"Drugo sredstvo bio bi pritisak drzavnog aparata. On treba da do krajnosti iskoristi zakone, da bi sto vise zagorcio opstanak Arnauta kod nas: globe, apsenja, nemilosrdno primenjivanje svih policijskih propisa, kaznjavanje sverca, sece suma, potrice, pustanje pasa, gonjenje na kuluk i sva ona druga srestva koja je u stanju da iznadje jedna prakticna policija. Privredno, ne priznavanje starih tapija, rad na katastru u svim predelima treba smesta obustaviti nemilosrdno uterivanje poreza i svih javnih i privatnih dugova; oduzimanje drzavnih ispasa, opstinskih ispasa, ukidanje koncesija, poslovnih dozvola za kafane, trgovine, zanate, oduzimanje monopolskih dozvola, isterivanje iz drzavne, privatne i samouprvne sluzbe, itd. - ubrzace iseljavanje. Sanitetske mere: prisilno izvrsenje svih propisa i po samim kucama, rusenje zidova i velikih plotova oko kuca, stroga primena veterinarskih mera, koja ce ometati izvodjenje stoke na pijace, itd. takodjer se dadu prakticno i efikasno primeniti. U verskim pitanjima Arnauti su najosetljiviji, pa ih i tu treba dobro darnuti. Moze se to postici sikanama svestenstva, krcenjem groblja, zabranom mnogozenstva, i narocito nemilosrdnom primenom zakona da i zenska deca moraju pohadjati osnovne skole, gde god samo ima skola.

I privatna inicijativa u tome pitanju moze mnogo uciniti. Nasim kolonistima po potrebi treba podeliti oruzje. U one predele treba plasirati staru cetnicku akciju i poverljivo je pomoci u njezinim zadacima. Narocito treba pustiti jedan talas Crnogoraca s brda da izazove masovni sukob sa Arnautima u Metohiji. Preko poverljivih ljudi ovaj sukob treba spremiti: dati mu maha sto ce biti tim lakse sto su Arnauti jace digli glavu, a ceo slucaj mirne duse treba pretstaviti kao sukob bratstva i plemena i po potrebi dati mu ekonomski karakter. U krajnjoj nuzdi mogu se izazvati i lokalne bune koje bi bile krvavo ugusene najefikasnijim sretstvima, no ne toliko vojskom koliko koloniatima, Crnogorskim plemenima i cetnicima.

Postoji jos jedno sretstvo koje je Srbija vrlo prakticki upotrebila posle 1878. godine, tajno palenje sela i arnautskih cetvrti po gradovima."

"Kolonistima se, dakle, moraju osigurati svi zivotni uslovi za nekoliko godina, ako zelimo da oni tamo ostanu. Nemilosrdno treba gusiti svaku spekulaciju sa kucama i imanjima iseljenih Arnauta. Drzava mora zadrzati za sebe neograniceno pravo raspolaganja i pokretnina i nepokretnina vlasnika i smesta po njihovom odlasku naseljavati svoje koloniste. To treba ciniti s toga jer ce se retko gde dogoditi da ce se jednom krenuti citavo selo. U takva sela treba najprije ubacivati Crnogorce, kao ljude drske, nasrtljive, bezobzirne, koji ce svojim ispadima prisiliti ostatak Arnauta da se sele, a onda dovoditi i koloniste iz drugih krajeva."

"Imajuci u vidu sve gore izlozeno, nije slucajno da mi, prilikom raspravljanja problema kolonizacije na Jugu, polazimo sa stanovista da je jedini efikasni nacin resenja toga pitanja - raseljavanje Arnauta u masi. Postupna kolonizacija nije uspela ni kod nas, kao ni nigde na drugom mestu. Drzavna vlast, kad hoce da intervenise u korist svoga elementa u borbi oko zemlje moze da uspe samo onda, ako postupi brutalno. Inace, domorodac, ukorenjen u svome zavicaju, aklimatizovan, uvek je jaci od koloniste. To u nasem slucaju treba imati tim pre pred ocima, sto imamo posla sa jednom sirovom, zilavom i plodnom rasom, za koju je pokojni Cvijic rekao da je najekspanzivnija na Balkanu.”

Citati koje sam prezentirao ponajbolje svjedoce kakva su bila stajalista koja je zastupao Vaso Cubrilovic, koji je, da podcrtam, predlagao "raseljavanje Arnauta u masi”, kako to on rece, jer je takav nacin, po njemu, "jedini efikasni nacin resenja toga pitanja”.

Sada nakon Cubrilovica, pogledajmo sto je o homogenizaciji Srba kaze jos jedan zagovornik velikosrpske ideologije. Rijec je o dr. Stevanu Moljevicu, odvjetniku iz Banjaluke, rodjenom 1888. godine, koji je 1941. godine pobjegao u Crnu Goru. Bio je jedan od glavnih savjetnika cetnickog vodje Draze Mihajlovica. Kakve je ideje zastupao i kakvu je veliku Srbiju zelio, ponajbolje svjedoci njegov memorandum-proglas pod imenom “Homogena Srbija” objavljen u Niksicu 30. lipnja 1941. godine.

U tom proglasu Stevan Moljevic ovako pise:

"Iskusenja srpskog naroda u ovome ratu, izazvana gubitkom drzave i slobode, dovela su ga do nepokolebljivog uverenja:

da snagu drzave ne cini ni prostranstvo njene teritorije, ni broj njenog ziteljstva, pa ni bogatstvo zemlje, koliko nezavisnost pogleda, smisao i ljubav za drzavu, njenu slobodu i nezavisnost, unutrasnja sloga i duhovna povezanost naroda u casu spoljne opasnosti, te spremnost njegova da za drzavu i njenu slobodu zrtvuje sve sto ima pa i sebe sama;

2) da on tu istovetnost pogleda na drzavu, smisao i ljubav za drzavu i njenu nezavisnost moze opet postici samo ako bude okupljen u homogenoj Srbiji. Primere su mu za to dale Srbija i Crna Gora u proslim ratovima i Grcka u sadasnjem ratu.

Stoga se Srbima namece danas prva i osnovna duznost:

da stvore i organizuju homogenu Srbiju koja ima da obuhvati celo etnicko podrucje na kome Srbi zive, i da joj osiguraju potrebne strateske i saobracajne linije i cvorove, te privredna podrucja kako bi joj bio omogucen i obezbedjen slobodan privredni, politicki i kulturni zivot i razvitak za sva vremena.

Te strateske i saobracajne linije i cvorovi, potrebni za sigurnost, zivot i opstanak Srbije, iako gdegde danas ne bi imali srpsku vecinu, imaju da posluze Srbiji i srpskom narodu da se ne bi vise ponavljala teska stradanja koja Srbima nanose njihovi susedi cim se pruzi prilika.

Preseljavanje i izmena ziteljstva, narocito Hrvata sa srpskog i Srba sa hrvatskog podrucja, jedini je put da se izvrsi razgranicenje i stvore bolji odnosi izmedju njih, a time otkloni mogucnost da se ponove strasni zlocini koji su se desavali i u proslom ratu, a narocito u ovom sadanjem, na svemu podrucju na kome su Srbi i Hrvati bili izmesani, i gde su Hrvati i Muslimani s planom isli za istrebljenje Srba."

U nastavku proglasa Stevan Moljevic je obradjivao pitanje granica VELIKE SRBIJE, pa je napisao ovo:

"Osnovna greska u nasem drzavnom uredjenju bila je sto 1918. g. nisu bile udarene granice Srbije. Ta se greska mora ispraviti, danas ili nikad. Te se granice danas moraju udariti, i one moraju da uhvate celo etnicko podrucje na kome Srbi zive sa slobodnim izlazima na more za sve srpske oblasti koje su na domak mora.

1) Na istoku i jugoistoku (Srbija i Juzna Srbija) srpske su granice obelezene ishodom ratova za oslobodjenje, i njih valja samo pojacati Vidinom i Custendilom.

2) Na jugu (Crna Gora i Hercegovina) valja da u Jugozapadnu srpsku oblast udju pored teritorija Zetske banovine:

a) sva istocna Hercegovina sa zeleznickom prugom od Konjica pa do Ploca, ukljucivo sa pojasom koji bi tu prugu zasticivao, tako da bi u nju usao srez konjicki ceo; od mostarskog sreza opstine: Mostar grad, Bijelo Polje, Blagaj i Zitomislici; srez stolacki ceo; a od metkovickog sreza Ploce i sve podrucje juzno od Ploce; te Dubrovnik kome bi se imao dati poseban status.

b) severni deo Albanije, ukoliko Albanija ne bi dobila autonomiju.

3) Na zapadu valja da u Zapadnu srpsku oblast udju, pored Vrbaske banovine, Severna Dalmacija, srpski deo Like, Korduna, Banije i deo Slavonije, tako da toj oblasti pripadnu licka zeleznicka pruga od Plaskog do Sibenika i severna zeleznicka pruga od Okucana preko Sunje do Kostajnice. U tu bi oblast usao na jednoj strani srez bugojanski osim Gor. Vakuf, a od sreza lijevanjskog opstine: Lijevno i Donje Polje, a na drugoj strani od sreza sibenickog opstine: Sibenik i Skradin; od kninskog sreza; opstina Knin i srpski deo opstine Drnis sa svom teritorijom preko koje prelazi zelj. pruga Knin-Sibenik, te eventualno srpskim delom opstine Vrlika u sinjskom srezu; srez benkovacki ceo; srez biogradski ceo; srez Preko ceo; tako do granica Zapadne srpske oblasti ide Velebitskim Kanalom i obuhvata Zadar sa svim otocima pred njim, od sreza gospickog opstine: Gospic, Licki Osik i Medak; od sreza perusickog istocni deo, preko koga prelazi zelj. pruga; od sreza otocackog opstine: Dabar, Skare i Vrhovine; od sreza ogulinskog opstine; Dreznica, Gomirje, Gor. Dubrava i Plaski; srez vojnicki osim opstine Barilovic; srez Vrginmost ceo; srez glinski osim opstina Bucice i Stankovac; od sreza petrinjskog opstine: Blinja, Gradusa, Jabukovac i Sunja; srez kostajnicki osim opstine Bobovac; od sreza Novske opstine: Jasenovac i Vanjska Novska, ali ove opstine valja porusiti tako da zelj. pruga ostane na teritoriji ovih dveju opstina; srez okucanski ceo; srez pakracki osim opstina: Antunovac, Gaj i Poljana; od sreza pozeskog opstina Velic Selo; srez Daruvar, Grubisno Polje i Slatina; zatim bosanski srezovi Derventa i Gradacac. Razume se da u ovu oblast ulaze i svi drugi srezovi unutar navedenih granica.

Za ovu zapadnu srpsku oblast, koja bi imala 46 srezova sa blizu milion i po dusa, na kojoj je celo preduzece Sipada, i veliki gvozdeni rudnik Ljubija, preko koje prelazi Jadranska pruga Valjevo - Banja Luka - Sibenik, valjalo bi obezbediti Zadar s okolinom i otoke koji su pred njim radi zastite njenog izlaska na more.

4) Severnoj srpskoj oblasti valja dati, uz teritoriju Dunavske banovine, oduzete joj srpske srezove Vukovar, Sid i Ilok, i od vinkovackog sreza opstine: Vinkovci, Laze, Mirkovci i Novi Jankovci; srez i grad Osijek ceo; Ovoj oblasti valja obezbediti Baranju s Pecujom i istocni Banat s Temisvarom i Resicama.

5) Sredisnjoj srpskoj oblasti - Drinskoj banovini - imaju se povratiti oduzeti joj bosanski srezovi: Brcko, Travnik i Fojnica.

Dalmacija, koja bi obuhvatala Jadransku obalu od Ploca pa do Sibenika, te od bos. herc. srezova: Prozor, Ljubuski, Duvno; zapadne delove motarskog i livanjskog sreza, te delove kninskog i sibenickog sreza na severu, ima da udje u sastav Srbije i da dobije zaseban autonoman polozaj. Rimokatolicka crkva u Dalmaciji bice priznata i od drzave pomagana, ali rad crkve i rimokatolickog svestenstva u narodu mora biti na korist drzave i pod njenom kontrolom.”

U poglavlju "II. Odnos prema ostalim jugoslovenskim i balkanskim drzavama” Moljevic je pisao:

"Srbija ima da, verna svojoj proslosti i svojoj misiji na Balkanu, bude i u buducnosti oslonac jugoslovenske misli, te prvi pobornik balkanske solidarnosti i Gledstonova principa Balkan balkanskim narodima. Vreme trazi okupljanje manjih drzava u vece jedinice, saveze i blokove, a od Srba ce to traziti i njihovi prijatelji. Srbi ce se tim trazenjima rado odazvati, jer je to u duhu njihove istoriske misli na Balkanu. Srbi su tim putem posli vec onda kad su stvarali Jugoslaviju, i oni s toga puta nece natrag. Samo, kako je prvi korak na tome putu bio pogresno ucinjen u tome sto su oni sve dali i u Jugoslaviju odmah utopili i Srbiju i Crnu Goru i srpstvo, dok su ostali - Hrvati i Slovenci i muslimani - posli protivnim putem - da od Jugoslavije sve uzmu, a nista da ne daju, to se sad ta greska mora ispraviti, a ispravice se samo ako Srbi odmah pri vaskrsu Jugoslavije, vec u prvom casu, i bez icijeg pitanja, stvore homogenu Srbiju u granicama kako su napred oznacene, pa tek onda sa te osnovice, kao svrsenog cina, pristupe uredjenju svih ostalih pitanja sa Hrvatima i Slovencima.

Jugoslavija bi, prema tome, imala biti uredjena na federativnoj osnovi sa tri federalne jedinice: srpskom, hrvatskom i slovenackom (Srbija, Hrvatska i Slovenija, moja op.). I tek kad se to stanje sredi, kad se svi srpski krajevi povezu u jednu homogenu Srbiju i kad se sazive, onda bi se moglo pomisljati na uze zblizenje s Bugarima... Srbi moraju imati hegemoniju na Balkanu, a da imaju hegemoniju na Balkanu, moraju prethodno imati hegemoniju u Jugoslaviji."

MEMORANDUM SRPSKE AKADEMIJE NAUKE I UMETNOSTI (SANU) 1986. g.

Nakon sto smo se upoznali sa stajalistima sestorice najznacajnijih ideologa velikosrpske ideje: Garasaninom, Vukom Stefanovicem Karadzicem, Nikolom Stojanovicom, Jovanom Cvijicom, Vasom Cubrilovicem i Stevanom Moljevicem, upoznajmo se i sa tezama sto ih je kroz svoj poznati MEMORANDUM zastupala Srpska akademija nauka i umetnosti. Pisan je u vrijeme kada se i u Jugoslaviji pomalo pocinju osjecati demokratske promjene u svijetu, a Srbija pomalo pocinje gubiti moc apsolutne gospodarske i politicke kontrole. To je vrijeme kada Milosevic poziva Srbe na pobunu. Osnovna poruka njegova cuvenog govora na Gazimestanu na Kosovu je da svi Srbi moraju zivjeti u istoj drzavi i da "nitko nece da bije Srbe".

"Memorandum Srpske akademije nauka i umetnosti” (SANU) je izdan sapirografirano 1986. U njemu su dani ideoloski temelji Milosevicevoj daljnjoj politici i upute jugoslavenskoj vojsci o tome sto treba napraviti u ratu koji je neminovan. Procitat cu samo neke ulomke:

"Raspadanje moralnih vrednosti i ugleda vodecih ustanova drustva, nepoverenje u sposobnost onih koji donose odluke praceni su apatijom i ogorcenjem naroda, otudjenjem coveka od svih nosilaca i simbola javnog poretka. Objektivno ispitivanje jugoslovenske stvarnosti dopusta mogucnost da se sadasnja kriza zavrsi socijalnim potresima sa nesagledivim posledicama, ne iskljucujuci ni tako katastrofalan ishod kao sto je raspad jugoslovenske drzavne zajednice. Pred onim sto se zbiva i sto se moze dogoditi niko nema pravo da zatvara oci. Pogotovu na to nema pravo najstarija ustanova naucnog i kulturnog stvaralastva u ovom narodu.

Srpska akademija nauka i umetnosti smatra se obaveznom da u ovom sudbonosnom trenutku saopsti svoja vidjenja drustvenog stanja sa ubedjenjem da time doprinosi trazenju izlaza iz sadasnjih nedaca. Priroda ovog dokumenta, medjutim, ne dozvoljava udaljavanje od kljucnih pitanja jugoslovenske stvarnosti. U ta pitanja se na zalost mora uvrstiti neodredjen i novim zbivanjima silno aktuelizovan tezak polozaj srpskog naroda..."

"Delovi srpskog naroda, koji u znatnom broju zive u drugim republikama, nemaju prava, za razliku od nacionalnih manjina, da se sluze svojim jezikom i pismom, da se politicki i kulturno organizuju, da zajednicki razvijaju jedinstvenu kulturu svog naroda. Nezaustavljiv progon Srba s Kosova na drastican nacin pokazuje da ona nacela koja stite autonomiju jedne manjine (Albanaca) nisu primenjena kad su u pitanju manjine u okviru manjine (Srbi, Crnogorci, Turci i Romi na Kosovu). S obzirom na postojece oblike nacionalne diskriminacije danasnja Jugoslavija se ne moze smatrati modernom i demokratskom drzavom."

"Jugoslavija se ne prikazuje kao zajednica ravnopravnih gradjana ili ravnopravnih naroda i narodnosti, nego kao zajednica osam ravnopravnih teritorija. Ipak ni ova ravnopravnost ne vazi za Srbiju zbog njenog posebnog pravno-politickog polozaja, koji odrazava teznje da se srpski narod drzi pod stalnom kontrolom. Ideja vodilja takve politike bila je slaba Srbija, jaka Jugoslavija, koja je napredovala u uticajno misljenje: ako bi se Srbima kao najbrojnijoj naciji dozvolio brz ekonomski razvoj, to bi predstavljalo opasnost za ostale nacije. Otuda koriscenje svih mogucnosti da se njenom privrednom razvoju i politickoj konsolidaciji postave sto veca ograncenja. Jedno od takvih, veoma aktualnih ogranicenja jeste sadasnji nedefinisan i pun unutrasnjih konflikata ustavni polozaj Srbije.

Ustavom od 1974. godine Srbija je fakticki podeljena na tri dela. Autonomne pokrajine su u svemu izjednacene sa republikama, sem sto nisu definisane kao drzava i sto nemaju isti broj predstavnika u pojedinim organima federacije.”

Navod nije istina, jer je Srbija u kolektivnom jugoslavenskom predsjednistvu uvijek imala tri glasa kada joj je to bilo potrebno (uza Srbija, Kosovo i Vojvodina), oni dalje kazu:

"Izuzimajuci period postojanja NDH, Srbi u Hrvatskoj nikada u proslosti nisu bili toliko ugrozeni koliko su danas. Resenje njihovog nacionalnog polozaja namece se kao prvorazredno politicko pitanje. Ukoliko se resenja ne pronadju, posledice mogu biti visestruko stetne, ne samo po odnose u Hrvatskoj vec i po citavu Jugoslaviju."

"Noseci na sebi duze od pola stoleca pecat i opterecenje da je bio tamnicar drugim jugoslovenskim narodima, srpski narod nije bio u mogucnosti da oslonac potrazi u sopstvenoj istoriji."

"Posle dramaticnih medjunacionalnih sukoba tokom drugog svetskog rata izgledalo je da je nacionalizam naglo splasnuo, da je bio na putu da potpuno iscezne. Takav utisak se pokazao varljivim. Nije dugo potrajalo, a nacionalizam je zapoceo svoj uspon, da bi se sa svakom ustavnom promenom upotpunjavale institucionalne pretpostavke za njegovo bujanje. Nacionalizam je stvaran odozgo, njegovi glavni inicijatori bili su politicki ljudi. Osnovni uzrok visedimenzionalne krize lezi u idejnom porazu koji je nacionalizam naneo socijalizmu. Dezintegracioni procesi svih vrsta, koji su jugoslovensku zajednicu doveli na rub propasti, zajedno sa raspadanjem sistema vrednosti posledica su tog poraza... Zbog toga je kao prvo i osnovno potrebno da se skine hipoteka istorijske krivice sa srpskog naroda, da se zvanicno opovrgne tvrdnja da je on imao ekonomski privilegovan polozaj izmedju dva rata, da se ne porice njegova oslobodilacka istorija i doprinos u stvaranju Jugoslavije."

"Postojece depresivno stanje srpskog naroda, sa sve zescim ispoljavanjima sovinizma i srbofobije u nekim sredinama, pogoduje ozivljavanju i sve drasticnijem ispoljavanju nacionalne osetljivosti srpskog naroda a i reagovanjima koja mogu biti zapaljiva, pa i opasna. Duznost nam je da nijednog trenutka i ni u jednom slucaju ne previdimo i ne potcenimo te opasnosti...

Nereseno pitanje drzavnoti Srbije nije jedini nedostatak koji bi trebalo otkloniti ustavnim promenama. Jugoslavija je sa Ustavom iz 1974. godine postala veoma labava drzavna zajednica u kojoj se razmislja i o drugim alternativama, a ne samo jugoslovenskoj, kao sto pokazuju skorasnje izjave slovenackih javnih poslenika i raniji stavovi makedonskih politicara. Ovakva razmisljanja i temeljno izvrsena dezintegracja navode na pomisao da Jugoslaviji preti opasnost od daljeg rastocavanja. Srpski narod ne moze spokojno ocekivati buducnost u takvoj neizvesnosti. Zbog toga se mora otvoriti mogucnost svim nacijama u Jugoslaviji da se izjasne o svojim teznjama i namerama. Srbija bi se u tom slucaju mogla i sama opredeliti i definisati svoj nacionalni interes. Takav razgovor i dogovor morao bi prethoditi preispitivanju Ustava. Naravno, pri tome Srbija ne bi smela zauzeti pasivan stav, iscekujuci samo sto ce drugi reci, kao sto je to do sada mnogo puta cinila."

Svoj Memorandum Srpska akademija nauka i umetnosti ovako je zakljucila:

"Srpska akademija nauka i umetnosti i ovom prilikom izrazava svoju spremnost da se svesrdno i celokupnim svojim snagama zalozi na ovim sudbonosnim zadacima i istorijskim nalozima nase generacije."

Ovo bi bila ideologija Velike Srbije s kojom su Srbi usli u Jugoslaviju i vladali u njoj, a koja se stalno suceljavala s idejom zajednicke drzave ravnoprvnih naroda i s idejom samostalnih drzava na ovome prostoru koju su zastupali ostali narodi koji su cinili bivsu umjetnu drzavu.